Zespół Stopy Cukrzycowej jest jednym z najpoważniejszych powikłań u chorego na cukrzycę. Objawia się jako owrzodzenie, infekcja (stan zapalny), czasami destrukcja tkanek głębokich (np. kości). Zmiany te zlokalizowane są w obrębie stopy i dotyczą chorego z neuropatią i/lub niedokrwieniem kończyn dolnych w różnym stopniu zaawansowania.

Zespół Stopy Cukrzycowej jest wynikiem wieloletniej, źle kontrolowanej cukrzycy, występuje jako konsekwencja neuropatii cukrzycowej, która jest wynikiem zmian w łożysku mikronaczyniowym. Dotyczy uszkodzeń włókien nerwowych: czuciowych, ruchowych, autonomicznych. Zaburzenie odczuwania dotyku, bólu, temperatury i czucia powierzchownego powinno stanowić sygnał ostrzegawczy.

W przypadku neuropatii ruchowej (motorycznej) tworzą się palce młoteczkowane. Zaburzona biomechanika stopy skutkuje nieprawidłowym przeciążeniem stopy na niektóre jej obszary, tworzą się modzele i odciski.

W wyniku neuropatii autonomicznej dochodzi do zaburzenia wydzielania potu, skutkiem tego jest wysychanie i pękanie skóry, nadmierne jej rogowacenie.

Ale to nie wszystko…

Zaburzenia ukrwienia spowodowane zwężeniem światła tętnic przez wieloletnią, źle kontrolowaną cukrzycę, często występują wielopoziomowo, a w przypadku pojawienia się rany – uniemożliwiają jej gojenie. W takim przypadku wskazana jest szybka diagnostyka naczyniowa oraz interwencja chirurga naczyniowego, którego zadaniem jest przywrócenie i poprawa krążenia w kończynach dolnych.

W zależności od tego, jaka jest przyczyna Zespołu Stopy Cukrzycowej, wyróżniamy następujące jego postacie:

• neuropatyczną – dobrze ukrwioną, ciepłą, z dobrze wyczuwalnym tętnem i bezbolesną; skóra sucha, pękająca, wymaga pielęgnacji, nawilżenia i natłuszczenia kremami  lub maściami rekomendowanymi  dla chorych na cukrzycę;

• niedokrwienną (naczyniową) – wynikającą z miażdżycy naczyń obwodowych; stopa jest zimna, sina, z brakiem wyczuwalnego tętna; objawom towarzyszy ból w ruchu, tzw. chromanie przystankowe lub ból spoczynkowy świadczący o krytycznym niedokrwieniu;

• mieszaną – łączącą cechy obu postaci neuropatycznej i niedokrwiennej.

Jak dbać o higienę stóp w cukrzycy

Każdy pacjent chory na cukrzycę, u którego wystąpił ZSC lub nie doświadczył tego powikłania, powinien przestrzegać kilku zasad pielęgnacji stóp:

• codzienne oglądanie stóp – samokontrola za pomocą lusterka lub drugiej osoby – sprawdzamy, czy nie ma otarć, pęknięć naskórka, zrogowaceń lub rany;

• mycie – nie moczymy stóp; mycie powinno być krótkie (3-4 minuty) w wodzie o temperaturze poniżej 37 stopni; stopy osuszamy bardzo dokładnie, zwracając szczególną uwagę na przestrzenie międzypalcowe, gdyż moczenie przyśpiesza rogowacenie naskórka, a pękające zrogowacenie stwarza środowisko dla rozwoju bakterii i grzybów;

• skracanie paznokci – osoby chore na cukrzycę nie powinny obcinać paznokci, a opiłowywać je pilnikiem jednorazowym na prosto, zachowując kierunek z góry w dół; skracanie płytki paznokciowej powinno być regularne (co 4-6 tygodni); uszkodzenie układu autonomicznego skutkuje brakiem subiektywnego odczuwania suchości stóp i paznokci, dlatego należy zapewnić stopom nawilżenie i natłuszczenie preparatami pielęgnacyjnymi w postaci kremów, pianek, balsamów, maści rekomendowanych dla chorych na cukrzycę.

Dodatkowe informacje związane z higieną:

• kosmetyki pielęgnacyjne do stóp dla chorych na cukrzycę powinny natłuszczać i nawilżać, posiadać działanie p/bakteryjne, p/grzybicze, dostosowane do pory roku i potrzeby skóry;

• w przypadku stopy niedokrwionej, kiedy skóra stóp jest sina, pergaminowa, delikatna, wrażliwa na ból, nie należy stosować maści z mocznikiem;

• skarpety zmieniamy codziennie – powinny być one bezszwowe, bezuciskowe, z naturalnych materiałów; w przypadku palców młoteczkowatych, ściśniętych, zalecane są skarpety pięciopalczaste;

• dobór obuwia i wkładek terapeutycznych to bardzo ważny element zapobiegania ZSC – należy unikać chodzenia boso i zakładania obuwia na gołe stopy. But powinien być wykonany z naturalnych materiałów, odpowiednio szeroki; osoby chore powinny stosować obuwie terapeutyczne, dostosowane do zmian anatomicznych stopy, na grubej podeszwie, większe o 1-2 numery w przypadku zastosowania wkładek – wkładki odciążające powinny być dobierane indywidualnie do konkretnej pary butów.

Wizyty kontrolne

Stopy chorych na cukrzycę podatne są na urazy. Lekarz lub pielęgniarka pracująca na co dzień z pacjentem diabetologicznym sprawdzają stopy na każdej wizycie w gabinecie pod kątem urazu, skaleczenia, otarcia, stanu skóry, paznokci, wkładek, butów. Kontrolują, czy stopy są ciepłe oraz oceniają, czy tętno w tętnicy stopy jest właściwe.

Ocena stóp pacjenta co najmniej raz w roku powinna obejmować badanie neuropatii i przepływu krwi w stopach. Na podstawie wyników badań oraz wyglądu stopy, ogólnego stanu zdrowia pacjenta, następuje ocena zagrożenia owrzodzeniem, zakwalifikowanie do grup ryzyka i skierowanie do specjalistów zajmujących się  tym problemem.

Objawy wymagające konsultacji z lekarzem

Suchość skóry, zgrubienie naskórka (nadmierna hiperkeratoza), modzele, odciski, pęknięcia na piętach, zaczerwienienie, zasinienie, bladość skóry stóp podczas uniesienia do góry, bóle podczas chodzenia powodujące zatrzymanie się, zmiana kształtu stopy, jednostronny obrzęk, nadmierne ocieplenie powyżej 2 stopni C.

Jeżeli  pojawi się niewielka rana na stopie, należy ją obserwować. Przemyć ranę solą fizjologiczną (NaCl 0,9%), odkazić antyseptykiem bezbarwnym, założyć jałowy opatrunek, zabezpieczyć całą stopę bandażem .

Jeżeli zauważymy cechy infekcji: obrzęk, nadmierne ocieplenie stopy, zaczerwienienie, zmiana wyglądu stopy, nadmierny wysięk, nieprzyjemny zapach należy pilnie należy zgłosić się do lekarza diabetologa lub Poradni Stopy Cukrzycowej celem podjęcia właściwej terapii mającej na celu ratowanie kończyny przed amputacją. Dlatego powikłaniem przewlekłym jakim jest stopa cukrzycowa powinni zajmować się wyspecjalizowani fachowcy w tej dziedzinie, czyli zespół terapeutyczny: lekarz diabetolog, pielęgniarka diabetologiczna, zajmująca się na co dzień edukacją pacjenta, jego rodziny oraz owrzodzeniami na stopach, zmianą opatrunków, doborem opatrunków, wykonaniem zabiegu podiatrycznego oraz zabiegu pielęgnacyjnego stóp i paznokci.

W przypadku zmian naczyniowych, dodatkowo podjęta współpraca z chirurgiem naczyniowym, a w przypadku zmian osteolitycznych współpraca z ortopedą. Wskazane regularne ćwiczenia stóp, poprawiające ukrwienie oraz elastyczność stóp.

Pacjent ze stopą cukrzycową to aktywny członek zespołu terapeutycznego, posiada wiedzę teoretyczną  dotycząca choroby, jej powikłań oraz praktyczną – niezbędną w chorobie przewlekłej, np. wykonanie zmiany opatrunku przy udziale rodziny, nadzoruje i obserwuje postęp leczenia. Poprzez edukację uczy się samodzielności  podejmowania i leczenia wskazanych przez zespół terapeutyczny. Posiadana wiedza pozwala wydłużyć życie oraz jakość życia. Edukacja w chorobie przewlekłej jest najważniejszym elementem postępowania terapeutycznego. Spójny, równoległy z farmakologicznym bądź zalecanym sposobem leczenia przez lekarza, pielęgniarkę, skuteczny tylko przy pełnej akceptacji leczenia ze strony pacjenta. Edukacja pacjentów to podnoszenie świadomości prozdrowotnej z zakresu prawidłowej ich pielęgnacji na wczesnym etapie choroby. Jest skuteczną formą profilaktyki stopy cukrzycowej.